زبان و ادبیات فارسی را شیرین‌تر کنیم

میثم دریکوندی

زبان و ادبيات فارسي را شيرين تر كنيم.
درس زبان و ادبیات فارسی، يكي از مهم ترین دروس عمومی در آزمون سراسری است. این درس، برخلاف دو درس عمومی دیگر، یعنی زبان انگلیسی و عربی، در برگيرنده زبان رسمی ماست؛ زبانی که با آن با یکدیگر صحبت کرده و ارتباط برقرار می کنیم؛ اما اهمیت این درس، جدای از ضریب بالای آن (ضريب 4)، در مقايسه با دیگر دروس عمومی، به تنوع مباحث و موضوعاتی برمي گردد که در بیست و پنج سؤال مطرح شده از داوطلبان خواسته می شود. سؤالات زبان و ادبیات فارسی در آزمون سراسری در يكي دو دهه اخير، نسبت به گذشته، از حیث شکلی و محتوایی، تغییراتی اساسی کرده و این تغییرات، سبب دشوارتر شدن سؤالات و مفهومی شدن آنها شده است؛ به گونه ای که بدون تسلط خوب بر مفاهیم و موضوعات کتاب های زبان و ادبیات فارسی و دقت و تأمل در برخی از جزئیات آنها، نمی توان نتیجه رضایت بخشی در این درس کسب کرد. اهمیت دیگر درس ادبیات در این است که اولین درس دفترچه آزمون عمومي است و خوب یا بد تست زدن در این درس، می تواند تأثير زیادی بر روحیه داوطلب بگذارد. سؤالات زبان و ادبیات فارسی در آزمون سراسری، جز دو بخش لغت و تاریخ ادبیات، که سؤالات آن ارتباط مستقیمی با کتاب درسی دارد، در دیگر بخش ها (املاء، آرایه های ادبی، زبان فارسی و قرابت معنایی)، ارتباط صد درصد مستقیمی با کتاب درسی ندارد و مواد آن بعضاً از کتاب هایي به غير از کتاب های درسی انتخاب می شود. بودجه بندی این سؤال ها به این ترتیب است:
1) لغت: دو تا سه سؤال، به معنی لغت اختصاص دارد. برای پاسخگویی به سؤالات این بخش، دانش آموزان، علاوه بر تسلط کامل به واژه نامه های كتاب هاي ادبیات پايه هاي مختلف، باید با معانی برخی از واژه های مهم، که در واژه نامه ها نیامده است نیز آشنا باشند.
2) تاریخ ادبیات: سه سؤال از پرسش هاي اين آزمون به تاریخ ادبیات اختصاص دارد. برای پاسخگويي به سؤالات این بخش، باید درآمدهای آغازین فصل های کتاب های ادبیات فارسی، نکات تاریخ ادبیاتی آغاز درس ها و اعلام ادبیات فارسی كتاب ها را به دقت مطالعه کرد.
3) املاء: از مبحث املاء، معمولاً دو سؤال طرح می شود. در این بخش، متنی خارج از کتاب های درسی انتخاب می شود؛ اما لغاتی که در این متن ها غلط املایی محسوب می شوند، به گونه ای در کتاب های درسی وجود دارند. آشنایی با لغات مهم املایی کتاب های زبان و ادبیات
فارسی، شرط پاسخگويي به سؤالات املاء است.
4) آرایه های ادبی: از مبحث آرایه، سه سؤال مطرح می شود. از آنجايي كه ابیات و شواهد سؤالات آرایه های ادبی، اکثرا خارج از کتاب های درسی است، در نهایت، درک و شناخت عمیق هر یک از آرایه ها و تشخیص آنها در ابیات خارج از کتاب های درسی، شرط پاسخگویی به سؤالات این بخش است. بهتر است که شما داوطلبان رشته های غیر علوم انسانی نيز، با مباحث و موضوعات آرایه های ادبی، در حد کتاب آرایه های ادبی علوم انسانی آشنا شوید.
5) زبان فارسی: از این بخش معمولا پنج تا شش سؤال مطرح می شود. شمارش واج، تکواژ و واژه، ساختمان واژه، مباحث متعدد گروه اسمی، جمله های چند جزئی و ویرایش، عمده مباحثی است که در این چند سال از آنها سؤال طرح شده است. از مباحثی دیگر، چون فرایندهای واجی، کلمات دخیل، شیو ه بلاغی و تشخیص اضافه های تشبیهی و استعاری نیز در آزمون سراسري سؤالاتی طرح شده است. برای پاسخگويي به سؤالات زبان فارسی، علاوه بر مطالعه کتاب درسی و حل تست های سراسری، مطالعه کتاب های کمک آموزشی نیز توصیه می شود.
6) قرابت معنایی و تناسب مفهومی: هشت تا نه سؤال به قرابت معنایی اختصاص دارد. در این بخش، معمولا بیت یا عبارتی از کتاب درسی انتخاب و ابیاتی خارج از کتاب های درسی در گزینه ها درج می شود؛ در این حال، داوطلب باید به تناسب و اشتراک مفهومی این ابیات پی ببرد و گزینه درست را انتخاب کند. درک عمیق مفاهیم کتاب های درسی ادبیات و تشخیص این مفاهیم در ابیات و عبارات خارج از کتاب، شرط پاسخگویی به سؤالات این بخش است. داوطلبان عزیز باید توجه داشته باشند که یک مفهوم و مطلب را می توان به شکل های گوناگون بیان کرد.

الف) معنای لغات و اصطلاحات و املاء لغات

برای تقویت این قسمت، درس ها و متن هاي ادبي را بخوانيد و به معاني لغات و اصطلاحات و کنایه هایی كه در آنها به كار رفته است، نيز توجه كنيد. براي يافتن معاني لغات، حتماً از قسمت واژه ها و اعلام در انتهاي کتاب استفاده کنيد و تنها به توضيحات مدرسان و معلمان يا اطلاعات شخصي تان اکتفا نکنيد. همچنین معانی گوناگون یک واژه را یاد بگیرید. درس هايي را كه جمله هاي آنها سخت تر است، با دقت بيشتري بخوانید و سطر به سطر آنها را معني کنيد و از اصطلاحات، كنايه ها و … كه در آنها به كار رفته است، غافل نشويددرس ها را به گونه اي مورد مطالعه قرار دهيد که اگر سؤالاتي با عنوان درک مطلب از آن درس ها مطرح شد، توانايي پاسخگويي به آن سؤالات را داشته باشيد (درک مطلب، گونه اي سؤال است که در مورد مفهوم متن و منظور نويسنده از کاربرد جمله اي خاص، از شما پرسش مي كند). اشعار را بخوانيد و آنها را معني كنيد. در اشعار به آرایه های ادبي، كنايه ها و استعاره ها توجه كنيد. معاني اشعار را بيت به بيت مطالعه كنيد. توجه داشته باشيد که درک عميق معاني اشعار، بسيار مهم است؛ چون در آزمون سراسري سال هاي اخير، به اشعار و کشف ارتباط ميان آنها توجه ويژه اي شده است. براي حفظ كردن لغات و اصطلاحات، مي توانيد از دو روش زير در هنگام مطالعه و يادگيري، استفاده كنيد:
روش اول: استفاده از كلمات هم خانواده است؛ مثلاً، براي حفظ معني كلمه مقيم ببينيد كه چه كلمه هم خانواده اي از آن را مي شناسيد (اقامت كننده) و به كمك آنها كلمه مورد نظر را فرا گيريد (مقيم يعني اقامت كننده؛ كسي كه در مكاني مسكن گزيده است).
روش دوم: تداعي معاني است. در اين روش، ببينيد كه واژه يا لغت مورد نظر در ذهن شما چه معنايي را تداعي مي كند؛ مثلاً كلمه مهد شما را به ياد كلمه مهد كودك مي اندازد كه به معني محل نگهداري كودك است؛ بنابراين، مهد به معني محل نگهداري و گهواره است. شما در اينجا معاني كلمات ناآشنا را با كلماتي كه براي ذهن شما آشنا هستند، پيوند مي زنيد. مثال ديگر، كلمه محظوظ است كه شما را به ياد حظ كردن (به معني بهره مند شدن) مي اندازد؛ پس، محظوظ به معني بهره مند شده است.
سعي كنيد كه با استفاده از اين روش ها و خلاقيت، علاوه بر اينكه مطالب را بهتر به حافظه مي سپاريد، مطالعه درس ادبيات را نيز براي خودتان شيرين تر كنيد؛ مثلاً وقتی معنی لغات را حفظ می کنید، کمی چاشنی خنده دار به ذهن خود هدیه کنید تا هم از حالت خشک صرف یادگیری لغت بیرون آید و هم یادگیری آسان تر شود. می توانید از میان لغات سخت، لغت هفته انتخاب کنید و در طی هفته که ادبیات دارید به آن لغت توجه خاص داشته باشید. می توانید علاوه بر استفاده از جعبه لایتنر از چسباندن لغات بر در و دیوار نیز برای یادگیری بهتر آنها استفاده کنید. اگر از جعبه لایتنر استفاده می کنید، روي فيش های این جعبه مي توانيد معاني اصطلاحات و واژه ها و عبارات مهم و حتي معاني ضرب المثل ها يا كنايه ها و استعاره ها را نيز يادداشت كنيد؛ علاوه بر اين، به لغاتي كه مشابه همديگر هستند نيز توجه كنيد و آنها را روي يك فيش يادداشت كنيد.
برای تقویت این قسمت از ادبیات، کارهای زیر را حتما انجام دهید:
1- حتما لغات و اصطلاحات مهم کتاب های درسی را با رنگ های مختلف مشخص کنید.
2- لغت های مهم املایی یا معنایی را پس از مشخص کردن در کتاب، در خلاصه خود وارد کنید.
3- سعی کنید كه هفته ای يك و نيم تا دو ساعت در زمان های مختلف (مثلا سه روز، روزی سی دقیقه) لغات ادبیات را مرور کنید.
4- لغات انتهای کتاب را هرگز فراموش نکنید و حتما آنها را هم با دقت زیادی مطالعه کنید.
5- سعی کنید كه حتما درس های گروه کلمات املایی زبان فارسی را با دقت زیادی مطالعه کنید و آنها را یاد بگیرید.

ب) تاريخ ادبيات

اين قسمت از كتاب ادبيات، که به زندگي شاعران و نويسندگان اشاره مي‌كند و در آنها موضوعاتي مانند: سال تولد و فوت، محل تولد، نام آثار آنان و محتواي آنها و به طور كلي هرگونه اطلاعاتي را درباره آنها مطرح مي‌كند، به خاطر تعداد زياد نويسندگان و شاعران، كه در كتاب ادبيات مطرح شده است، بيشتر امكان دارد كه فراموش شود؛ پس این قسمت از درس ادبیات، به صورت اساسی، نیاز به حفظ کردن دارد. برخی از داوطلبان با حفظ کردن این مطالب مشکل دارند و زود مطالب این بخش را فراموش می کنند؛ اما باید به این نکته توجه داشته باشید که برای کسب یک درصد قابل قبول در درسی که بیشتر داوطلبان در آن، نمره خوبی را کسب می کنند، انجام اين كار، بسیار مهم است؛ با این همه، کارهایی وجود دارد که انجام آنها فراموشی را کاهش می دهد. در زیر به برخي از آنها اشاره می کنیم:
1- حتما مطالب مورد نیاز تاریخ ادبیات را دسته بندی کنید. این کار می تواند به صورت قرن های مختلف یا موضوعی یا هر طور که خودتان می خواهید، انجام پذيرد. این عمل باعث می شود كه مطالب را دیرتر فراموش کنید. حتما تاریخ ادبیات را در خلاصه خود به صورت دسته بندی شده بنویسید؛ یعنی علاوه بر اینکه در مورد یک شخص، قرن، نام کتاب و … توضیحات را از هم جدا می کنید، افراد مختلف را نیز طبقه بندی کنید؛ مثلا شاعران معاصر و شاعران قرن سه و … .
2- سعی کنید كه خلاصه خود را به صورت جذاب و با رنگ های مختلفي بنویسید تا تصویر بهتری از آن در ذهنتان شکل بگیرد. از آنجایی که مطالب حفظی برای ماندگاری بهتر و بیشتر، نیاز به مرور شدن دارند، بسته به برنامه درسی و نیاز خودتان، حتماً زمانی را برای مرور، هر چند مرورهای سریع، در نظر بگیرید.
3- اعلام انتهای کتاب ها را فراموش نکنید و اگر توانستید، نکته های آنها را نیز در خلاصه خود اضافه کنید.
4- روش هاي خاصي براي حفظ اسامي و نكات و … ابداع كنيد؛ مثلاً براي يادگيري و حفظ مطالب از تكنيك هايي نظير مخفف ها استفاده كنيد؛ مثلاً براي حفظ آثار خمسه نظامي گنجوي، كه عبارتند از: مخزن الاسرار، ليلي و مجنون، خسرو و شيرين، هفت پيكر و اسكندرنامه، با استفاده از حروف اول آنها مي توان كلمه مخفف ملخ ها را ساخت و از اين كلمه براي يادآوري آثار نظامي استفاده کرد.
5- خلاصه اي از مطالب کتاب را به صورت فيش درآوريد تا در زمان هاي مناسب بتوانيد آنها را مرور کنيد.
6- گرچه به خاطر راحتی خودتان و سهولت در یادگیری تان، این شما هستید که باید تصمیم بگیرید كه چگونه خلاصه برداری کنید، اما پیشنهاد ما این است که در بالاي اين فيش ها، نام شخصيت مورد نظر خود را بنويسيد و اطلاعاتي را كه درباره اين شخصيت در كتاب هاي درس ادبيات مي بينيد، در پا يين آن يادداشت كنيد؛ از جمله قرني که در آن مي زيسته اند، آثار، محتواي آثار، سبك ادبي، نگارش نويسنده يا ويژگي هاي خاص نگارش او، شاگردان و هم عصران معروف آن و به طور كلي هر گونه اطلاعاتي را كه در كتاب هاي درسي درباره آنها آمده است، به طور خلاصه در اين بخش يادداشت كنيد. در پايان، لازم است يادآوري شود که در تهيه اين فيش ها و خلاصه ها، حتماً به قسمت اعلام در انتهاي کتاب توجّه کنيد؛ زيرا اين بخش، بسيار مورد توجه طراحان سؤال است.

پ) آرايه هاي ادبي

آرایه های ادبی، دارای تعاریف و موضوعاتی است که تنها حفظ کردن آنها، کمک چندانی در پاسخ دادن به سؤالات نمی کند؛ به طور مثال، شاید همه بدانند كه تعریف تشبیه چیست یا استعاره کدام است، اما نکات ریز و کاربردها و مثال های این موارد، از تعاریف آنها مهم تر است. برای اینکه در تست زنی آرایه های ادبی موفق باشید، حتما سعی کنید كه بسیار تمرین نمایید. تمرین کردن در این بخش، بسیار مهم است؛ پس سعی کنید تا می توانید، در اشعار مختلفی که در کتاب های درسی و غیردرسی آمده است، دنبال آرایه های ادبی بگردید و تمام بحث هایی را که خوانده اید، در این اشعار پیاده کنید. برای اینکه همه آرایه ها، براي زمان بیشتر و به صورت بهتری در ذهنتان بماند، حتما هر آرایه را با يك رنگ خاص بنویسید و برای هر آرایه، مثال های جالب و به خاطر ماندنی را حفظ کنید. با انجام این دو کار، خواهید توانست پاسخ سؤالات راجع به آرایه در آزمون سراسري را نیز خودتان استنباط کنید و آنها را علامت بزنيد؛ فقط کمی تمرین می خواهد. اگر لازم دیدید، می توانید نکته های مهم برخی از ابیات در زمینه آرایه را نیز در خلاصه خود وارد کنید.

ت) زبان فارسي

زبان فارسی نیز، مانند آرایه های ادبی، از جمله بخش هایی از ادبیات است که یادگیری صرف قواعد آن، کمک مؤثری به تست زنی در این مبحث نمی كند؛ زیرا شما باید بعد از خواندن قواعد، بتوانید آنها را در جمله بیابید و درک کنید. برای انجام این کار، ابتدا حتما کلیات مباحث و تعاریف را با مطالعه کتاب یاد بگیرید و بعد از آن، تا می توانید، تست استاندارد بزنید تا با نکته های ریز زبان فارسی نیز آشنا شوید؛ به طور مثال، مبحث تعداد تکواژه، مبحث سنگین و وقت گیری است؛ اما این موضوع نباید باعث شود تا شما این مبحث را كلاً رهاکنید. پس از اینکه هر مبحث زبان فارسی را خواندید، تا می توانید، تست بزنید. هر چند ممكن است تست هایی که از این قسمت مطرح شود آسان باشد، اما توجه داشته باشيد كه در صورت کار نکردن روی زبان فارسی، امكان آن هست كه نمره چند تست را از دست بدهید.

ث) قرابت معنايي

آخرین و شاید مهم ترین قسمت ادبیات در آزمون سراسري، قرابت معنایی است. قرابت معنایی، کاملا به درک ادبی شما مربوط است و شاید تنها کاری که می توان برای بهبود قرابت معنایی انجام داد، بالا بردن درک ادبی و درک معاني و مفاهيم شعرهای مختلف است. برای یادگیری بهتر مبحث قرابت معنایی، سعی کنید كه کتاب شعری تهیه کرده و مفهوم شعرهای مختلف آن را درک كنيد و ارتباط آن را با اشعار کتاب فارسی بيابید. اصلا لازم نیست كه هر روز مقدار زیادی از این کتاب را بخوانید؛ حتی اگر فقط روزانه ده بیت شعر از اين كتاب بخوانید نیز بسیار خوب است؛ اما سعی کنید كه این کار را حتما به طور مداوم انجام دهید تا به مرور زمان، درک شما از ادبیات و اشعار مختلف، بالا برود يا بتوانید راحت تر سؤالات را پاسخ دهید؛ البته اگر در این قسمت از ادبیات مشکل دارید، فراموش نکنید که در مدت کوتاه، پیشرفت فوق العاده اي براي شما حاصل نخواهد شد؛ اما اگر این کار را به صورت مداوم انجام دهید، مطمئن باشید كه نتیجه اش را در آزمون سراسري مي بينید. شما داوطلبان عزیز باید توجه داشته باشید که حتما تا قبل از عید، حداقل یک بار، همه کتاب هایتان را تمام نموده و نکته های مهم آنها را استخراج کرده و خلاصه برداری نمایید و هر چند وقت یک بار، آنها را مرور کنید. مطمئن باشید که حتما موفق خواهید شد.

نظرات کاربران

    دیدگاهتان را بنویسید

    نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

    لینک کوتاه :